هخامنشیان در جاذبه های گردشگری

زندان سلیمان، یکی از جذاب‌ترین و معروف‌ترین بناهای مجموعه باستانی پاسارگاد است که به دلیل شباهت ظاهری‌اش به «کعبه زرتشت» و نام‌گذاری قدیمی‌اش، همواره مورد توجه گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ ایران باستان قرار گرفته است.

این بنا در فاصله حدود ۵۰۰ متری شمال کاخ اختصاصی کوروش کبیر در پاسارگاد قرار دارد. تنها دیوار غربی این بنا امروزه باقی مانده است و بقیه آن در طول زمان تخریب شده‌اند. بنای زندان سلیمان به شکل یک برج سنگی چهارگوش ساخته شده که احتمالاً مربوط به دوره هخامنشیان است.

برخی از باستان‌شناسان بر این باورند که این بنا ممکن است آرامگاه کمبوجیه دوم ، فاتح مصر و پسر کوروش کبیر، باشد. البته نظریه‌های دیگری نیز درباره کاربرد این بنا وجود دارد، از جمله:
محل نگهداری اسناد دولتی
یکی از آتشکده‌های دوره هخامنشی
الهام‌گرفته از بنای کعبه زرتشت در نقش رستم

در گذشته، مردم منطقه این بنا را "زندان سلیمان" می‌نامیدند و باور داشتند که حضرت سلیمان (ع) اسیران جن را در اینجا نگه می‌داشت. این نام‌گذاری را می‌توان به نوعی اشاره به قدرت و استحکام این بنا دانست.

این برج سنگی در ارتفاعی پایین‌تر از کاخ‌های کوروش قرار دارد و برای رسیدن به آن، باید از ۲۹ پله موجود در بخش شمال غربی پاسارگاد استفاده کرد. طراحی خاص سنگ‌های آن به گونه‌ای است که تشخیص لبه‌های آن‌ها از یکدیگر بسیار دشوار است.

این بنا یکی از قدیمی‌ترین سازه‌های مجموعه پاسارگاد محسوب می‌شود و اطلاعات دقیقی از نحوه استفاده اولیه آن در دسترس نیست. با این حال، شکل و معماری آن مشابه برج‌های آرامگاهی و مذهبی است که در تمدن‌های قدیمی دیده می‌شود.

کاخ اختصاصی کوروش، یکی از برجسته‌ترین آثار باستانی مجموعه تاریخی پاسارگاد است. این کاخ به عنوان مسکن شخصی کوروش کبیر طراحی شده و در فاصله حدود ۳۰۰ متری شمال غربی کاخ پذیرایی قرار دارد.

این بنای منحصر به فرد دارای نقشه به شکل حرف H است و مساحتی بالغ بر ۳,۴۲۷ مترمربع داشته است. در مرکز آن، تالاری با ۳۰ ستون سنگی وجود داشته که امروزه تنها بقایایی از ستون‌های سفید سنگی آن دیده می‌شود. این کاخ نمادی از قدرت، تحمل و انسانیت‌مداری کوروش بزرگ است.

کاخ اختصاصی کوروش در دوره هخامنشیان و در زمان حکومت خود کوروش بزرگ ساخته شده است. باستان‌شناسان بر این باورند که این کاخ جایگاه خصوصی و مسکونی شاه بوده و محلی برای استراحت و زندگی روزمره او محسوب می‌شد.

در دیوارهای این کاخ، سنگ‌نوشته‌ای به خط میخی و به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی کشف شده که مضمون معروفی دارد:
"من هستم کوروش، شاه هخامنشی"
این جمله نه تنها هویت معماری و تاریخی کاخ را مشخص می‌کند، بلکه اهمیت این بنا را در تاریخ تمدن ایران باستان روشن می‌کند.

کاخ اختصاصی کوروش دارای دو درگاه اصلی در ایوان‌های شرقی و غربی و دو ورودی فرعی در ضلع‌های شمالی و جنوبی است. درگاه‌های این کاخ با نقوش برجسته تزیین شده‌اند که تصاویری از شاه را در حال حرکت به همراه چتردار یا مستخدم یا یارانش نشان می‌دهند. در این نقش‌ها، پیکر شاه بزرگتر و برجسته‌تر از شخصیت‌های دیگر دیده می‌شود.

از جمله زیبایی‌های معماری این کاخ:
استفاده از سنگ‌های سفید مرمرنما، سنگ آهکی سیاه و سنگ ماسه‌ای کبودرنگ
کف‌سازی منحصربه‌فرد با سنگ‌های سیاه و سفید
نهرهای آبی در داخل کاخ برای عبور سیلاب و مدیریت آب
تزیینات قاشقی‌شکل افقی روی شالوده ستون‌ها
در سمت چپ و روبروی ایوان، سکویی سنگی وجود دارد که احتمالاً جایگاه شاه در هنگام استراحت و تماشای باغ بوده است.

تل تخت محل قرارگیری ارگ سلطنتی کوروش کبیر، متشکل از سنگ‌های مکعبی بزرگ به ارتفاع ۱۵ متر که در حاشیه شمالی، جنوبی و غربی یک تپه طبیعی بزرگ چیده شده‌اند. این سکوی عظیم، زیرساختی برای نصب بناهای باشکوه در دوره هخامنشی بوده است.

در حقیقت، تختگاه بر اساس سنت آن زمان، جایگاه ارگ سلطنتی پایتخت کوروش بزرگ محسوب می‌شد. کوروش برای ساخت دیوارهای تختگاه از معماران و سنگ‌تراشان ماهر لودیه و ایونی استفاده کرده است. با این حال، به دلیل درگذشت ناگهانی کوروش در سال ۵۳۰ پیش از میلاد ، بیشتر بناهای آن تکمیل نشد.

بر اساس شواهد تاریخی، داریوش بزرگ تنها هشت سال بعد از مرگ کوروش تغییراتی در نقشه اولیه این مجموعه داشته است. او دو پله بزرگ را با خشت بست و تختگاه را به یک دژ یا گنجینه بزرگ تبدیل کرد. این فضا تقریباً ۲۰۰ سال پس از آن به عنوان گنجینه مورد استفاده قرار گرفت و در نهایت توسط سربازان مقدونی تاراج شد.

شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که تل تخت تنها مکانی در پاسارگاد است که تا حدود ۵۰ سال پس از فروپاشی شاهنشاهی هخامنشیان، به صورت دژ و پادگان نظامی باقی مانده است. دو گنجینه شاخص شامل سکه‌های سلوکی در این منطقه، گواهی بر این مدعا هستند.

این مکان در طول زمان دستخوش تغییرات شد و در نهایت به پادگان شاهان محلی پارس تبدیل گردید که خود را وارثان هخامنشیان می‌دانستند. در سال ۲۸۰ پیش از میلاد، این مکان در جریان یک شورش محلی به آتش کشیده شد.

نمای دیوارهای تل تخت و بلوک‌های سنگی آن، حکاکی‌هایی از تقسیم‌بندی کاری دارد که قرار بود پس از تکمیل نما، تراشیده و پنهان شود. همچنین حفره‌های متعددی در دیوارهای این بنا دیده می‌شود که نشانه‌ای از جدا کردن بست‌های آهنی است که مردم محلی پس از فروپاشی هخامنشیان ایجاد کرده‌اند.

این بنا در فاصله ۲,۳۰۰ متری آرامگاه کوروش قرار دارد و در گذشته به عنوان یک مکان اداری-سلطنتی عمل می‌کرده است. مردم محلی این بنای عظیم را "تخت مادرسلیمان" می‌نامند و گاهی هم به آن "تل تخت" گفته می‌شود.

آثار به دست آمده از این مکان، چهار دوره تاریخی را نشان می‌دهد:
دوره هخامنشی
دوره سلوکی
دوره ساسانی
دوره پس از اسلام
یکی از مهم‌ترین یافته‌های این مکان، نسخه سوم کتیبه معروف "دئو" است که درباره شاهنشاهان هخامنشی است. این کتیبه نشان از هویت تاریخی و سیاسی این بناست.

مقبره کوروش بزرگ، بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی، در مجموعه باستانی پاسارگاد واقع شده است. این مکان در فاصله حدود ۱۳۰ کیلومتری شمال شرقی شهر شیراز قرار دارد و یکی از مهم‌ترین آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو محسوب می‌شود.

بنای مقبره ساده ولی با ابهت در میان دشت مرغاب استان فارس قرار گرفته و از تمام جهات دیده می‌شود. طراحی آن بدون زینت‌های بیش از حد و با خطوط صاف و متوازن، نمادی از سادگی و عظمت کوروش بزرگ است. این مقبره برخلاف بناهای شکوهمند دیگر تمدن‌ها، تنها یک ساختمان کوچک است که در بالای یک سکوی سنگی قرار گرفته و هویتی منحصر به فرد دارد.

کوروش بزرگ در دوره ۵۵۹ تا ۵۳۰ پیش از میلاد بر مناطق گسترده‌ای از آسیا حکومت می‌کرد. او پایتخت خود را در پاسارگاد تأسیس کرد و مقبره‌اش را در همین محل ساخت. بنای مقبره قبل از مرگ کوروش ساخته شده و این اثر باستانی بیش از ۲,۵۰۰ سال قدمت دارد.

ساختار مقبره کوروش همانند زیگورات چغازنبیل ساخته شده است. به نظر می‌آید که بنایی شبیه آرامگاه کوروش چه در ایران و چه در خارج پیش از ساختش وجود نداشته؛ اگرچه بعدها بناهایی شبیه آن احداث شده است.

این بنا از سنگ‌های آهکی بزرگ بدون استفاده از ملات ساخته شده است. طرح آن به نوعی الهام‌گرفته از زیگورات چغازنبیل است و شباهتی به بناهای معبدی دارد. این مقبره با ظاهری کاملاً ساده و به شکل یک خانه با ارتفاع ۱۱ متر ساخته شده است و سقف آن به شکل یک شیروانی دیده می‌شود. قاعده اصلی بنا، سکویی با شش پله است که در بالای آن یک اتاق کوچک قرار دارد.

طبق منابع تاریخی، دشت مرغاب اطراف مقبره در گذشته باغی سرسبز بوده که مجموعه‌ای از کاخ‌های بزرگ را در دل آن جای داشته است. در دوره اسلامی کارکرد دقیق و اصلی بنا برای مردم مشخص نبود و از طرف دیگر، ساخت بناهای باعظمت سنگی را خارج از قوه بشریت می‌دانستند و ساخت آن را به حضرت سلیمان نسبت می‌دادند. به همین دلیل آرامگاه کوروش در گذشته با نام «مشهد مادرسلیمان» شناخته می‌شد.

آرامگاه کوروش در دوره معاصر چندین بار مرمت شده است. آخرین بار در فاصله سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۷ هجری شمسی، بنا با استفاده از تکنولوژی لیزر تعمیر و مقاوم‌سازی شد تا در برابر بارش‌ها مقاوم‌تر باشد.

این مقبره در جنوب غربی کاخ‌های پاسارگاد و در فاصله یک کیلومتری از دیگر بناهای این مجموعه قرار دارد. مجموعه پاسارگاد شامل بخش‌های مختلفی است:
تل تخت (تخت مادرسلیمان)
کاخ اختصاصی کوروش
کاخ بارعام
باغ شاهی
کاروانسرا
کاخ دروازه
محوطه مقدس
پل و دو کوشک
این بناها در کنار یکدیگر تشکیل یک محوطه فرهنگی و تاریخی می‌دهند که نمادی از قدرت و تمدن هخامنشی است.

برای بازدید از این مکان، بهتر است در فصل بهار و پاییز سفر کنید. هوای مطبوع و محیط طبیعی این محوطه در این فصول، تجربه گردشگری را دلنشین‌تر می‌کند. اگر از مبدا شیراز قصد بازدید دارید، تقریباً نیم‌روز وقت لازم است تا مسیر رفت و برگشت را طی کنید.

جاده‌ای که به مقبره منتهی می‌شود، بسیار زیبا است و دو طرف آن با درختان سرو کاشته شده است. از ابتدای مسیر، دیدنی‌های برجسته این مجموعه را می‌توانید مشاهده کنید. در انتهای مسیر به محوطه تاریخی پاسارگاد می‌رسید و مقبره کوروش را در همان ابتدا مشاهده خواهید کرد.

این بنای تاریخی یکی از قدیمی‌ترین و سالم‌ترین آثار باستانی ایران است. در گذشته داخل آن شامل تابوت طلایی و جواهرات شاهی بوده که در طول زمان غارت شده‌اند. منابع یونانی نیز از آن یاد کرده‌اند و حتی مدعی شده‌اند درون آن را با چشم خود دیده‌اند.

مقبره کوروش در میان تمام این بناها، مهم‌ترین اثر مجموعه پاسارگاد محسوب می‌شود. این بنا به دستور خود کوروش برای خاکسپاریش ساخته شده است. فاصله بناها از یکدیگر بیش از چند کیلومتر است و به همین دلیل مسیرهای آسفالتی و ماشین‌های برقی در میان کاخ‌ها و آرامگاه‌ها فراهم شده تا بازدیدکنندگان با وقت کمتری بتوانند تمامی نقاط را ببینند.

تخت جمشید، معروف به پرسپولیس ، یکی از بزرگ‌ترین و شکوهمندترین آثار باستانی جهان است که در ۶۰ کیلومتری شمال شرقی شیراز در شهرستان مرودشت قرار دارد. این مجموعه، که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، گواهی است بر عظمت تمدن ایرانی و نماد هویت فرهنگی ما ایرانیان.

بنای این مجموعه در زمان داریوش اول هخامنشی آغاز شد و در طول حکومت خشایارشا و اردشیر اول ادامه یافت. این بنای عظیم با مساحتی بالغ بر ۱۲۵ هزار مترمربع ، نقشه‌ای منحصر به فرد داشت که شامل کاخ‌ها، دروازه‌ها، آرامگاه‌ها، خزانه‌ها و مراکز اداری بود.

معماری تخت جمشید با استفاده از سنگ‌های بزرگ، ستون‌های بلند، کتیبه‌های خط میخی و نقش‌برجسته‌های هنری ، هنوز هم موجب شگفتی مهندسان و معماران است. هر کاخ و بنا در این محوطه در زمان خود وظیفه خاصی داشته است. از جمله مراسم‌های تشریفاتی، ذخیره خزانه، محل اقامت و کارهای اداری .

در گذشته، مردم این بنا را "تخت جمشید" می‌نامیدند و به این باور بودند که جایگاهی است برای شاه اسطوره‌ای ایران باستان. اما با شروع دوره باستان‌شناسی مدرن در ایران ، مشخص شد که این مجموعه همان پارسه یا پایتخت تشریفاتی شاهان هخامنشی است.

در ساخت این مجموعه، سنگ‌هایی به وزن تا شش تن استفاده شده است. تراشیدن این سنگ‌ها، حمل آنها به ارتفاع و نصب دقیق آنها، بدون استفاده از ملات، نشانه‌ای از دقت و تخصص بالای معماران آن دوران است.

این مجموعه شامل بخش‌های مهمی است:
دروازه ملل با تصاویر نمادین اقوام تحت حکومت هخامنشی
کاخ آپادانا با ۳۶ ستون باقی‌مانده و سرستون‌های شیردار
کاخ تچر (کاخ داریوش) با نقش‌های الهی و مذهبی
کاخ هدیش (کاخ خشایارشا) با نقش‌های نمادین آتش و خورشید
خزانه تخت جمشید که محل ذخیره گنج شاهی بوده است
آرامگاه‌های شاهان هخامنشی در دامنه کوه روبروی مجموعه
محوطه این بنا در دامنه غربی کوه رحمت (کوه مهر) قرار دارد و از تمام جهات قابل دیدن است. موقعیت طبیعی آن در میان کوه‌ها و جلگه‌های سرسبز، زیبایی خاصی به این مکان می‌دهد.

ساخت این بنا در حدود ۲۵۰۰ سال پیش آغاز شد و تا زمان سقوط شاهنشاهی هخامنشیان ادامه داشت. در زمان حمله اسکندر مقدونی ، این مجموعه به آتش کشیده شد و بخش‌های زیادی از آن نابود گردید.

بر اساس کشفیات، کارگران این مجموعه حقوق دریافت می‌کردند و حتی زنان نیز در کارهای ساختمانی شرکت داشتند . این موضوع نشانه‌ای از عدالت‌طلبی و سیستم مدیریتی پیشرفته شاهنشاهی هخامنشی است.

در بازدید از تخت جمشید، احساسی از غرور، افتخار و متصل شدن به ریشه‌های تاریخی را خواهید داشت. هر گامی که در این محوطه می‌زنید، گویی در کنار شاهان قدیم قدم می‌زنید.

این مکان در طول سال، بیشترین بازدیدکننده داخلی و خارجی را در میان جاذبه‌های گردشگری ایران جذب می‌کند. اما اهمیت آن تنها در زیبایی‌های ظاهری نیست، بلکه نمادی از فرهنگ، انسانیت‌مداری و تحول اجتماعی در دوران هخامنشیان است.

در فاصله تنها ۵ کیلومتری از تخت جمشید، در دامنه کوه حاجی‌آباد و در شمال شهر مرودشت، مجموعه باستانی نقش رستم قرار دارد. این محوطه تاریخی گنجینه‌ای برجای مانده از دوره‌های مختلف است: از عیلامیان گرفته تا هخامنشیان و ساسانیان.

این مکان به خاطر وجود چهار مقبره بزرگ از شاهان هخامنشی، شامل داریوش بزرگ، خشایارشا، اردشیر اول و داریوش دوم، به عنوان یکی از مهم‌ترین آرامگاههای تاریخی ایران شناخته می‌شود. این گور دخمه‌ها در دل صخره و در ارتفاع حدود ۲۶ متری ساخته شده‌اند و دسترسی به داخل آن‌ها برای عموم ممکن نیست.

در زیر این آرامگاه‌ها، نقوش برجسته‌ای از دوره ساسانی باقی مانده است. این نقش‌ها صحنه‌های تاجگذاری، پیروزی‌های نظامی و شخصیت‌های شکوهمندی از پادشاهان ساسانی را روایت می‌کنند. از جمله معروف‌ترین آن‌ها می‌توان به پیروزی شاپور اول بر والریان، امپراتور روم، تاجگذاری اردشیر بابکان و تصویر بهرام دوم در حال شکار اشاره کرد.

در محوطه نقش رستم، بنایی مکعبی شکل با نام کعبه زرتشت قرار دارد. این بنا به احتمال زیاد در دوره هخامنشی ساخته شده و درباره کاربری آن نظریات متفاوتی وجود دارد. برخی آن را یک آتشکده و برخی دیگر محل نگهداری متون مذهبی می‌دانند.

نام "نقش رستم" ریشه در افسانه‌های شاهنامه‌ای دارد. برخی معتقدند این منطقه محل نبرد رستم و اسفندیار بوده و یکی از نقش‌های برجسته موجود، تصویر رستم پهلوان است. این نام به این مکان بعدی اسطوره‌ای می‌دهد.

در مجاورت این محوطه، غرفه‌هایی برای خرید سوغاتی‌های شیراز و صنایع‌دستی وجود دارد. محوطه دارای پارکینگ عمومی بوده و بازدید از آن در ساعات صبح بهتر است؛ زیرا هوای آن در روزهای گرم بسیار آفتابی و بدون سایه است.

تنگ تامرادی یکی از تنگه‌های شگفت‌انگیز و بی‌نظیر ایران است. این منطقه دارای آب و هوایی معتدل و مرطوب است و بهترین زمان برای سفر به آن فصول بهار و تابستان می‌باشد. فصول پاییز و زمستان به دلیل سرمای شدید، مناسب گردشگری نیستند.

مسیر رسیدن به تنگ تامرادی خود یک سفر دیدنی است. در این مسیر از میان دشت‌ها، کوه‌ها، جنگل‌های سرسبز و جاده‌های پرپیچ و خم عبور می‌کنید. این مسیر را با دیدن چشم‌اندازهای طبیعی زیبا همراهی می‌کند.

آبشارهای تنگ تامرادی یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری این منطقه به شمار می‌روند. این تنگ دارای چهار آبشار است که ارتفاع هر کدام بین ۸ تا ۱۰ متر است. یکی از برجسته‌ترین آن‌ها دارای ارتفاعی بالغ بر ۵۰ متر است که چشم‌اندازی بسیار زیبا ایجاد کرده است.

از نظر تاریخی نیز تنگه تامرادی اهمیت زیادی دارد. به احتمال قوی، جنگ‌های آریوبرزن و تامرادی در همین منطقه رخ داده است. این موضوع به تنگ تامرادی بعدی تاریخی می‌دهد.

اما عامل اصلی جذب گردشگران به این منطقه، با وجود سختی در طی کردن مسیر، طبیعت بکر و زیبای آن و البته آبشارهای باشکوه است. تنگ تامرادی نقطه‌ای است که تاریخ و طبیعت در آن با هم آمیخته‌اند و تجربه‌ای یادگاری برای گردشگران فراموش‌نشدنی می‌سازد.